Heemaf type 1931 – 1938 – 1952

Dit artikel beschrijft de familie telefoontoestellen die vanaf de jaren 30 in grote aantallen op het Nederlandse telefoonnet zijn toegepast. Het zijn zeer karakteristieke toestellen met een typisch Europees ontwerp van Siemens, dat in vele landen gebruikt is.

De serie Nederlandse Heemaf toestellen werd door de jaren heen regelmatig herzien en is tot ver in de jaren 50 geproduceerd. De meeste varianten worden op deze pagina omschreven én getoond¹. Het is het resultaat van bijna 10 jaar verzamel- en restauratiewerk.

type 1931

Heemaf type 1931 tafeltoestel RT Rijkstelefoon
fig. 1: Heemaf type 1931 tafeltoestel Rijkstelefoon

Het type 1931 werd door de Heemaf (Hengelosche Elektrische En Mechanische Apparaten Fabriek) onder Siemens-licentie gefabriceerd.

Het was de allereerste telefoon die op grote schaal op het Nederlandse automatische telefoonnet werd gebruikt. Abonnees konden met de kiesschijf zelf een verbinding voor lokale gesprekken opbouwen. Afgezien van het Heemaf-schildje op de zijkant van het toestel is het een regelrechte kloon van het Modell 27 van Siemens & Halske.

Het toestel in figuur 1 is door Heemaf geproduceerd voor de Rijkstelefoondienst, een voorganger van de PTT welke in 1934 in laatstgenoemde opgenomen werd. Het toestel heeft aan de rechterzijkant het bijbehorende schildje, zoals te zien in figuur 2.

Schildje Rijkstelefoondienst
fig. 2: Schildje Rijkstelefoondienst

Vanaf maart 1932 werden de eerste door de Heemaf geassembleerde toestellen in de netten van de Rijkstelefoondienst gebruikt. Diverse onderdelen werden door Siemens aan de Heemaf aangeleverd, waaronder de kiesschijf, microtelefoon (hoorn) en het eerder genoemde zinken behuizingsdeel. Na verloop van tijd was het assemblage- en productieproces dermate uitgekiend dat er elke vijf minuten een telefoontoestel gereed was.

De behuizing van het toestel bestaat uit twee gedeeltes. Het onderste gedeelte bevat het grootste elektrische deel van het toestel, op het bovenste gedeelte zijn de kiesschijf en haak gemonteerd. Het onderste gedeelte van het toestel is van zwart gelakt plaatstaal gemaakt. Het bovenste gedeelte is gemaakt van een onder druk ingespoten zinklegering, evenals het opleggewei.

Heemaf type 1931 spreekrooster
fig. 3: Spreekrooster (bolvormig) Heemaf type 1931

Typerend voor het type 1931 zijn het bolvormige spreekrooster, de vernikkelde kiesschijf, ongelakte belschalen en een kiesschijf die mechanisch geblokkeerd is bij opgelegde hoorn. De kiesschijf was namelijk vóór het haakcontact geschakeld en hiermee kon de telefoondienst voorkomen dat abonnees onnodig de telefooncentrale in bezet namen. Zie voor een detailfoto van dit mechanisme figuur 4.

Figuur 3 toont het eerder genoemde bolvormige spreekrooster. Het rooster is gemaakt van bakeliet, de ring waarmee deze aan de hoorn bevestigd is bestaat uit een zinklegering. Er bestaan ook uitvoeringen met een eveneens bakelieten ring.

Detail kiesschijf Heemaf 1931
fig. 4: Kiesschijf met blokkeermechanisme Heemaf type 1931
Binnenwerk Heemaf type 1931 Rijkstelefoon
fig. 5: Binnenwerk Heemaf type 1931 Rijkstelefoon
Heemaf type 1931 achterzijde
fig. 6: Achterzijde Heemaf type 1931
Schema Heemaf type 1931
fig. 7: Schema Heemaf type 1931

Figuur 7 toont het schema van het type 1931, waarin kleurcode 1 = wit en de codes 5 en 35 = bruin.

Uitvoeringen voor PT Amsterdam

Tot ver in de jaren 40 hadden een aantal grote steden een eigen losstaande telefoondienst.

Deze werden ook wel plaatselijke of gemeentelijke telefoondienst genoemd. Ze vielen buiten de PTT regie en gebruikten vaak afwijkende telefoontoestellen. Deze steden waren Amsterdam, Rotterdam en Den Haag.

Een interessant voorbeeld is het Heemaf toestel voor de PT Amsterdam uit figuur 8. Aan de buitenzijde valt hoofdzakelijk het ontbreken van het RT of PTT schildje op, maar aan de binnenzijde is het toestel behoorlijk anders. De opzet van de elektrische componenten is namelijk in spiegelbeeld uitgevoerd.

Heemaf type 1931 PT Amsterdam
fig. 8: Heemaf type 1931, uitvoering PT Amsterdam
Binnenwerk Heemaf type 1931 PT Amsterdam
fig. 9: Binnenwerk Heemaf type 1931 PT Amsterdam

Figuur 9 laat ook zien dat de scheidingsplaat tussen de belschalen en de elektrische componenten een hoofdzakelijk rechte vorm heeft, in plaats van gebogen zoals bij het RT toestel in figuur 5. Dit geeft aan dat het een vroeg exemplaar betreft.

Het bovenstaande toestel is in de veertiger jaren lichtelijk gereviseerd, hierbij is de belcondensator vervangen door een exemplaar van 1 [μF]. De PT Amsterdam ging op in de nationale PTT en er was behoefte voor standaardisatie, waardoor de resterende Amsterdamse toestellen aangepast moesten worden aan de algemene PTT normen. 

Heemaf type 1931 PT Amsterdam achterzijde
fig. 10: Achterzijde Heemaf type 1931 PT Amsterdam, met PTT logo

De harmonisering van de technische eigenschappen van de in omloop zijnde typen telefoontoestellen zorgde voor een forse verbetering van de gesprekskwaliteit. De technische vereisten werden later in zogenoemde normen vastgelegd, zoals Norm A (zie hieronder) en in 1951 in de Norm ’51.

Norm A

Heemaf type 1931 PT Amsterdam tafeltoestel Norm A bj 1931
fig. 11: Heemaf type 1931, uitvoering PT A’dam of R’dam, aangepast aan Norm A

Norm A is een voorloper van de PTT Norm ’51.

Norm A toestellen zijn gereviseerde, oudere type toestellen. Van het toestel in foto 11 is de bedrading vervangen en is een voorloper van het Norm ’51-circuit toegepast. Ook is de snoerdoorvoer aan de achterzijde aangepast, zoals later ook bij de Siemens Norm ’51 toestellen gebeurde. De originele Siemens & Halske hoorn en het opleggewei zijn behouden, maar de hoorn is voorzien van nieuwere telefoon- en microfoonkapsels (zoals die ook in Norm ’51 omschreven waren).

Het oorspronkelijke bouwjaar van het toestel is 1931, uitvoering PT Amsterdam of Rotterdam (niet meer 100% te achterhalen). Het is gemaakt door Heemaf en waarschijnlijk een heel vroeg exemplaar, omdat de bodemplaat aan de achterzijde van het toestel op een andere wijze wordt ondersteund. Hierbij ontbreken de twee inkepingen in de plaatstalen behuizing, zoals in figuur 12 te zien is. Iets dat mij pas opviel toen ik het toestel weer in elkaar zette na schoonmaak en controle.

Heemaf type 1931 Norm A achterzijde
fig. 12: Achterzijde Heemaf type 1931 Norm A
Binnenwerk Heemaf type 1931 Norm A
fig. 13: Binnenwerk Heemaf type 1931 Norm A

Wandtoestel type 1931

Heemaf type 1931 wand Rijkstelefoon
fig. 14: Heemaf type 1931 wandtoestel, uitvoering Rijkstelefoon

Vanaf juli 1934 produceerde de Heemaf, wederom onder Siemens licentie, een wandtoestel.

Het heeft een fraaie, doeltreffende vormgeving en dezelfde vernikkelde Siemens kiesschijf als de tafelmodellen.

Ook het wandmodel is voorzien van het blokkeermechanisme waardoor de kiesschijf niet gebruikt kan worden als de hoorn op de haak ligt. De elektrische schakeling van Siemens was in deze tijd nog niet dusdanig doordacht dat men hier omheen kon.

Heemaf type 1931 wand haak
fig. 15: Opleggewei wandtoestel type 1931

type 1938

Heemaf type 1938 wandtoestel PTT
fig. 16: Heemaf type 1938 wandtoestel

Vanaf 1938 werd door de Heemaf een doorontwikkeld toestel op basis van het beproefde type 1931 geproduceerd.

De Heemaf was tegen deze tijd in staat om meer onderdelen zelf te produceren, waaronder de hoorns en kiesschijven. Dit leverde een aanzienlijke kostenbesparing op, hier was extra baat bij omdat de vraag naar telefoontoestellen alsmaar toenam. In 1940 leverde de Heemaf het 200.000ste toestel af en had hiermee maar liefst zo’n 50% van de Nederlandse markt in handen².

De hoorn is van een nieuwer model en is afkomstig van het Siemens Modell 36 toestel. Vanwege deze nieuwe hoorn is het opleggewei aangepast, zie figuren 15 en 17. Het spreekrooster van de hoorn veranderde mee, van het bolletje naar een tuitje. De twee belschalen zijn vanaf dit type zwart gelakt, zie figuur 18.

Heemaf type 1938 wand haak
fig. 17: Opleggewei wandtoestel type 1938
Binnenwerk Heemaf type 1938 wandtoestel
fig. 18: Binnenwerk Heemaf type 1938 wandtoestel
Heemaf type 1938 1952 spreekrooster
fig. 19: Spreekrooster Heemaf type 1938 en 1952
Schema Heemaf type 1938
fig. 20: Schema Heemaf type 1938

In elektrisch opzicht is het type 1938 vrijwel gelijk aan het type 1931. De kiesschijf is nu met drie draden uitgevoerd. De mechanische kiesschijfblokkering is ook bij deze versie nog steeds noodzakelijk.

Van het type 1938 bestaat zowel een tafel- als wandmodel.

Heemaf type 1938 tafeltoestel PTT
fig. 21: Heemaf type 1938 tafeltoestel PTT
Heemaf type 1938 achterzijde
fig. 22: Heemaf type 1938 achterzijde
Heemaf type 1931 1938
fig. 23: Heemaf type 1931 naast type 1938

type 1952

Heemaf type 1952
fig. 24: Heemaf type 1952

Het type 1952 is een verdere doorontwikkeling welke voldoet aan de PTT Norm’51, elektrisch gezien wijkt het dus af van de voorgaande modellen, typen 1938 en 1931. De nieuwe elektrische schakeling is slimmer van opzet en is grotendeels gebaseerd op de schakeling van de Ericsson toestellen. Het mechanisme dat de kiesschijf blokkeert als de hoorn op de haak ligt is bij type 1952 toestellen dan ook niet meer aanwezig.

Zoals te zien in figuur 25 zijn de snoeren met de bekende tules aan het toestel bevestigd, waarbij ook een extra blindstop is aangebracht voor het snoer van een eventuele extra telefoon.

Heemaf type 1952 achterzijde
fig. 25: Achterzijde Heemaf type 1952

Het type 1952 bestaat enkel in tafeluitvoering, kennelijk kon de PTT met de toestellen van Ericsson en de gereviseerde Norm 51 toestellen (waarover hieronder meer) aan de vraag naar wandtoestellen voldoen.

Siemens Norm 51

In de loop van de jaren 50 werden toestellen van het type 1931 aangepast aan de PTT Norm ’51.

Na een revisie kregen zij stickers of schildjes met de tekst “NORM 51”, zie figuur 29 en 31. Mogelijk werden ook de type 1938 toestellen hierbij betrokken. De mechanische kiesschijfblokkering is komen te vervallen.

Op het elektrisch schema worden deze “Norm 51” toestellen aangeduid als Siemens toestellen, terwijl Siemens na de Tweede Wereldoorlog geen toestellen meer aan de PTT leverde. Meest waarschijnlijk sloeg het meer op het oorspronkelijke type toestelmodel dan de werkelijke fabrikant, de toestellen werden immers door de Centrale Werkplaats der PTT gereviseerd.

fig. 26: Tafeltoestel Siemens type Norm ’51 zonder aardtoets
Siemens Norm 51 tafeltoestel met slot
fig. 27: Siemens Norm 51 tafeltoestel met slot

Figuur 28 toont de achterzijde van een Norm 51 tafelmodel. Hierbij is echt goed zichtbaar dat het toestel in de basis veel ouder is, de kenmerkende extra gaatjes en snoerdoorvoer van het type 1931 zijn nog steeds zichtbaar. De behuizing is aangepast zodat Norm ’51 snoeren met rechthoekige tules toepasbaar zijn, de extra blindstop zoals die ook op het type 1952 aanwezig is zien we ook hier weer terug.

Siemens Norm 51 achterzijde
fig. 28: Achterzijde Siemens Norm 51
fig. 29: Sticker aan de zijkant van het tafeltoestel Siemens Norm ’51

Naast de tafelmodellen zijn ook wandtoestellen aan Norm ’51 aangepast. Opvallend bij het exemplaar in figuur 30 is dat het originele opleggewei van het type 1931 tijdens de revisie behouden is, waardoor de “nieuwe” hoorn niet diep genoeg in de haak ligt.

fig. 30: Siemens type Norm ’51 wandtoestel
fig. 31: Het schildje aan de zijkant van het wandtoestel type Norm ’51

In 1955 komt de Heemaf met een geheel nieuw, volledig van bakeliet gemaakt telefoontoestel, het type 1955.

noot 1: Alle afbeeldingen uit eigen collectie
noot 2: Honderd jaar telefoon, uitgave Staatsbedrijf der PTT (1981)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.